روی میز بن نایت، قهرمان کتاب «سؤال‌هایت را تغییر بده، زندگی‌ات را تغییر بده»، یک وزنه کاغذ چوبی هست با یک جمله کوتاه: «نتایج بزرگ با پرسش‌های بزرگ آغاز می‌شوند.» این جمله خلاصه‌ی همه‌ی چیزی است که مریلی آدامز در این کتاب آموزش می‌دهد. او روشی به نام تفکر پرسشی (Question Thinking) معرفی می‌کند و نشان می‌دهد که کیفیت زندگی، کار و رابطه‌های ما بیش از هر چیز به کیفیت پرسش‌هایی بستگی دارد که از خود و دیگران می‌پرسیم.
بخش اول از مجموعه مقالات دوره ویژه تفکر پرسشی؛ سوالات قدرتمند در کوچینگ و رهبری. بخش بعد: ناظر درونی و قدرت پرسش‌های درونی
تفکر پرسشی چیست؟
تفکر پرسشی یعنی آگاه شدن از پرسش‌هایی که ذهن ما، اغلب بی‌صدا و خودکار، در هر لحظه می‌پرسد، و انتخاب آگاهانه‌ی پرسش‌هایی که ما را به نتیجه‌ی دلخواه می‌رسانند. آدامز می‌گوید ما فقط با جمله و پاسخ فکر نمی‌کنیم؛ بخش بزرگی از تفکر ما در قالب پرسش است. وقتی صبح لباس می‌پوشیم، بی‌آنکه متوجه باشیم می‌پرسیم: «هوا چطور است؟ امروز چه جلسه‌ای دارم؟ کدام لباس مناسب‌تر است؟» پاسخ این پرسش‌ها رفتار ما را شکل می‌دهد.
همین سازوکار در لحظه‌های مهم هم کار می‌کند. اگر بعد از یک شکست بپرسیم «چرا من هیچ‌وقت کاری را درست انجام نمی‌دهم؟» ذهن صادقانه برای این پرسش هم دلیل پیدا می‌کند و ما را پایین‌تر می‌کشد. اما اگر بپرسیم «از این تجربه چه یاد می‌گیرم و قدم بعدی چیست؟» ذهن به سراغ راه‌حل می‌رود. به بیان کتاب: «یا پرسش‌هایت مال تو هستند، یا پرسش‌هایت تو را در اختیار دارند.»
داستان تولد یک روش
مریلی آدامز ماجرای شکل‌گیری این روش را از تجربه‌ی شخصی خود تعریف می‌کند. در دوران دکتری، منتقد درونی بی‌رحمی داشت و انتقاد دیگران به‌راحتی اشکش را درمی‌آورد. روزی با اطمینان کار خود را پیش استاد راهنما برد و انتظار تحسین داشت، اما شنید: «این کار اصلاً قابل قبول نیست.»
در آن لحظه، به‌جای فرو رفتن در مارپیچ همیشگی خودسرزنشی، مکث کرد و نفس عمیقی کشید. متوجه شد همه‌ی حس‌های منفی‌اش در قالب پرسش‌هایی است مثل «من چه مشکلی دارم؟» و «چرا هیچ‌وقت کاری را درست انجام نمی‌دهم؟» بعد با کنجکاوی و آرامشی غیرمنتظره، پرسش دیگری از خود پرسید: «خب، چطور درستش کنم؟» همین تغییر ساده او را از ناتوانی به اعتمادبه‌نفس رساند. سؤال بعدی‌اش این بود: آیا می‌شود این اتفاق را به روشی قابل اتکا و قابل آموزش تبدیل کرد؟ حاصل این پرسش، بیش از بیست سال کار پژوهشی، کوچینگ و آموزش بود که امروز تفکر پرسشی نام دارد.
چرا کتاب به شکل داستان نوشته شده است؟
کتاب یک «افسانه‌ی مدرن» است. آدامز توضیح می‌دهد که مغز مفاهیم را وقتی در قالب داستان می‌شنود بسیار بهتر به خاطر می‌سپارد؛ پدیده‌ای که پژوهشگران به آن «اثر روایت» می‌گویند. به همین دلیل، ابزارهای تفکر پرسشی را از زبان یک کوچ و در دل ماجرای یک مدیر تازه‌کار یاد می‌گیریم.
لحظه حقیقت: ماجرای بن نایت
فصل اول کتاب «لحظه حقیقت» نام دارد. بن نایت، مهندس پژوهشی موفقی است که در شرکت قبلی، همه او را «مرد پاسخ‌ها» می‌دانستند. وقتی آلکسیس هارت، مدیرعامل تازه‌ی شرکت کیوتک (QTec)، به او پیشنهاد می‌دهد رهبری یک تیم را برای ساخت محصولی نوآورانه بر عهده بگیرد، بن با وجود هشدار دوستانش که کیوتک را «کشتی در حال غرق» می‌دانند، می‌پذیرد. اعتماد به آلکسیس، ترفیع و حقوق بیشتر وسوسه‌ی کمی نیست.
اما چند ماه بعد اوضاع خراب است. تیم بن پیشرفتی ندارد، جلسه‌ها پرتنش است و بن با چارلز، یکی از اعضای باتجربه‌ی تیم، درگیری پنهانی دارد. در خانه هم همسرش گریس احساس می‌کند بن دور و بدخلق شده و صریح به او می‌گوید اگر شراکت واقعی می‌خواهد، باید تغییر کند. بن تصمیم می‌گیرد استعفا بدهد. آلکسیس اما پیش از پذیرش استعفا، پیشنهاد دیگری دارد: چند جلسه کوچینگ با جوزف ادواردز، کوچ اجرایی‌ای که روش تفکر پرسشی را آموزش می‌دهد.
بن با تردید می‌پذیرد. برای مردی که همیشه دنبال پاسخ درست بوده، این ایده عجیب است که راه حل مشکل، پیدا کردن «پرسش‌های بهتر» باشد. همین تردید نقطه‌ی شروع سفری است که در فصل‌های بعد دنبال می‌کنیم.
سه پیام کلیدی مقدمه و فصل اول
- پرسش‌ها پیش از رفتار می‌آیند. هر عمل ما پاسخی است به پرسشی که آگاهانه یا ناآگاهانه پرسیده‌ایم.
- کیفیت پرسش، کیفیت نتیجه را تعیین می‌کند. پرسش‌های سرزنش‌گر ما را در گذشته نگه می‌دارند؛ پرسش‌های یادگیرنده راه آینده را باز می‌کنند.
- تغییر پرسش یک مهارت است. مثل هر مهارت دیگری با تمرین، ابزار و همراهی یک کوچ تقویت می‌شود.
تفکر پرسشی و کوچینگ
اگر با کوچینگ آشنا باشید، می‌دانید که کوچ به‌جای دادن پاسخ، با پرسش‌های دقیق کمک می‌کند مراجع پاسخ خودش را پیدا کند. تفکر پرسشی این اصل را یک گام جلوتر می‌برد: علاوه بر پرسش‌هایی که از دیگران می‌پرسیم، به پرسش‌های درونی خودمان هم نگاه می‌کند. برای همین هم برای خودکوچینگ کاربرد دارد و هم برای کوچ کردن دیگران. اگر تازه با مفهوم کوچینگ آشنا شده‌اید، راهنمای کوچینگ چیست؟ را بخوانید.
کتاب نسخه‌ی پنجم خود را با ۱۴ ابزار عملی ارائه می‌کند؛ از «ناظر درونی» و «قدرت مکث» تا «نقشه انتخاب»، «پرسش‌های تغییر مسیر»، «طوفان پرسش» و «رهبری پرسشگر». در این مجموعه مقالات، هر کدام از این ابزارها را با زبان ساده و مثال‌های کاربردی مرور می‌کنیم.
پرسش‌ها در دنیای پرشتاب امروز
آدامز در مقدمه‌ی ویراست پنجم یادآوری می‌کند که سرعت تغییر در دنیای امروز، به‌ویژه با گسترش هوش مصنوعی، چند برابر شده است. در چنین دنیایی، انعطاف‌پذیری، سازگاری و نوآوری حیاتی‌اند و هر سه از ذهنیتی تغذیه می‌کنند که کنجکاو است و پرسش می‌کند. به گفته‌ی او، آدمی در برابر تغییر یا با ترس و مقاومت واکنش نشان می‌دهد یا با هیجان و ذهن باز. تا وقتی نتوانیم آنچه خودمان به تجربه‌ی تغییر می‌آوریم را بپرسیم و بسنجیم، انتخاب چندانی برای شیوه‌ی پیش رفتن نداریم.
تمرین کوتاه: پژوهش پرسش‌های یک روز
فردا صبح، هنگام آماده شدن، به پرسش‌هایی که در ذهنتان می‌گذرد دقت کنید. در طول روز هم چند بار مکث کنید و از خود بپرسید: «الان چه پرسشی رفتار مرا هدایت می‌کند؟» شب سه مورد از این پرسش‌ها را یادداشت کنید و کنار هر کدام بنویسید چه حس و چه نتیجه‌ای به همراه داشت. این همان تمرینی است که آدامز «پژوهش شخصی پرسش» می‌نامد.
یک گام جلوتر: هر جا اولین فکرتان یک جمله‌ی قطعی بود، مثل «این جلسه بی‌فایده است»، آن را به پرسش تبدیل کنید: «چطور می‌توانم این جلسه را مفیدتر کنم؟» ببینید این تبدیل ساده چه تغییری در حال و رفتار شما ایجاد می‌کند.
پرسش‌های متداول
آیا تفکر پرسشی همان مثبت‌اندیشی است؟
نه. مثبت‌اندیشی معمولاً با جمله‌های تأکیدی کار می‌کند، اما تفکر پرسشی بر پرسش‌های باز و کنجکاو تکیه دارد. پرسش یادگیرنده واقعیت را انکار نمی‌کند؛ بلکه می‌پرسد: «واقعیت‌ها چیست و با آن‌ها چه می‌توانم بکنم؟»
این کتاب به فارسی هم ترجمه شده است؟
بله. این کتاب با عنوان‌هایی مانند «سوالاتت را تغییر بده تا زندگی‌ات تغییر کند» (ترجمه سیدحمید میرغفوری، نشر سایه سخن)، «پرسش‌هایت را تغییر بده، زندگیت را عوض کن» (ترجمه سیدعلیرضا هاشمی، دفتر پژوهش‌های فرهنگی) و «تغییر پرسش‌ها، تغییر زندگی» (ترجمه زهرا حیدری، نشر قطره) به فارسی منتشر شده است. این مقاله‌ها بازنویسی آزاد و کاربردی ایده‌های نسخه پنجم انگلیسی‌اند.
تفکر پرسشی به درد چه کسانی می‌خورد؟
مدیران، کوچ‌ها، معلمان، والدین و هر کسی که می‌خواهد تصمیم‌های بهتری بگیرد و رابطه‌های سالم‌تری بسازد. اگر به کاربرد پرسش در مسیر شغلی علاقه دارید، مقاله پرسش‌های صحیح برای موفقیت شغلی را هم ببینید.
جمع‌بندی
تفکر پرسشی دعوتی است به اینکه پیش از جست‌وجوی پاسخ، به پرسش‌هایمان نگاه کنیم. بن نایت در لحظه‌ای که فکر می‌کرد باید استعفا بدهد، سفری را آغاز کرد که هم کارش را نجات داد و هم ازدواجش را. در بخش بعد با نخستین ابزار این سفر آشنا می‌شویم: ناظر درونی و قدرت پرسش‌های درونی.
برای تمرین زنده‌ی این ابزارها در گروهی کوچک و با بازخورد مدرس، دوره تفکر پرسشی با دکتر سعید جوی‌زاده را ببینید.
برگرفته و بازنویسی‌شده از مقدمه و فصل اول کتاب Change Your Questions, Change Your Life اثر Marilee Adams (ویراست پنجم، Berrett-Koehler).
بدون دیدگاه